Tekerleğin icadına giden yol: 12 bin yıllık taşlar
İnsanlık tarihinin en kıymetli buluşlarından biri olan tekerlek, yaklaşık 6 bin yıl evvel icat edildi. Lakin yeni bir araştırmaya nazaran, tekerleğin geliştirilmesinden binlerce yıl evvel dokumacılıkta kullanılan delikli taşlar, bu icadın temelini atmış olabilir.
İsrail’in kuzeyindeki Nahal Ein Gev II hafriyat alanında, ortasında delik bulunan 113 kireçtaşı ortaya çıkarıldı. 12 bin yıl öncesine tarihlenen bu taşların fonksiyonu uzun müddet çözülememişti. Lakin PLOS One mecmuasında yayımlanan araştırmada, bu taşların iplik eğirme sürecinde kullanılan “ağırşak” olarak bilinen aletler olabileceği belirtildi. Ağırşaklar, iplik eğirme sırasında kullanılan iğin altına yerleştirilerek tartı sağlıyor.
Araştırmacılar, taşların üç boyutlu modellerini oluşturarak ayrıntılı bir tahlil gerçekleştirdi. Bu tahlil, taşların merkezinde delikler bulunduğunu ve bu deliklerin dönmeye dayalı bir fonksiyonu olabileceğini ortaya koydu. Başlangıçta boncuk ya da balıkçı tartısı olabilecekleri düşünülen taşların, tartı ve biçim özellikleri nedeniyle bu fonksiyonlara uygun olmadığı anlaşıldı.
Araştırmacılar, ağırşak teorisini test etmek için klasik el sanatları uzmanı Yonit Kristal’a başvurdu. Kristal, 12 bin yıllık taşlardan birinin kopyasını kullanarak bunun iplik eğirmeyi kolaylaştırdığını gösterdi. Bu deney sayesinde taşların ağırşak olarak kullanıldığına dair güçlü ispatlar elde edildi.
Kudüs İbrani Üniversitesi Arkeoloji Enstitüsü’nden araştırmanın ortak muharriri Talia Yashuv, “Delikli taşlar çoğunlukla doğal hallerinde korunmuş, ancak biçim ve fonksiyon açısından tekerleği andırıyor: dönen bir aksa bağlı, ortasında bir delik bulunan yuvarlak bir obje,” diyerek, bu taşların dönmeye dayalı teknolojilerin erken bir örneğini oluşturabileceğini belirtti.
Araştırmaya nazaran, bu ağırşaklar, çömlekçi çarkı ve otomobil tekerleği üzere dönme prensibine dayalı teknolojilerin geliştirilmesine katkıda bulunmuş olabilir. Fakat bu teknolojinin çabucak yayılmadığı, benzeri aletlerin 4 bin yıl boyunca kullanılmadığı, sonrasında ise tekrar tıpkı coğrafyada ortaya çıktığı kaydedildi.
Bu keşif, dönme hareketine dayalı araçların erken uygarlıkların gelişiminde oynadığı kritik rolü vurgularken, tekerleğin icadına giden yolda atılan birinci adımların 12 bin yıl öncesine uzandığını düşündürüyor.
