ABD seçimi Türkiye'yi nasıl etkiler?

ABD seçimi sonucu Türkiye için kıymetli sonuçlar yaratabilir. Yeni ABD Lideri’nin izleyeceği siyaset, Türkiye-ABD bağlantıları açısından yeni bir devri de başlatabilir.

Önce yakın devirde Türkiye-ABD bağlantılarında neler yaşandı ona bakalım;

ABD İLE HANGİ SIKINTILAR YAŞANDI?

Başkanlık talihini koruyan Donald Trump’ın misyon devrinde, inişli çıkışlı bir grafik sergileyen Türkiye-ABD bağlantıları Joe Biden’ın periyodunda bölgesel gelişmelerin tesirinde bir seyir izledi.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’la Biden ortasındaki birinci yüz yüze görüşme, ABD Başkanı koltuğa oturduktan beş ay sonra, 14 Haziran 2021’de Brüksel’deki NATO doruğunda gerçekleşti.

Biden ile Erdoğan, Kabil Havalimanının işletilmesi ve güvenliğinin Türkiye’ye bırakılması konusunda mutabakata vardı.

Ancak Amerika Birleşik Devletleri, birebir yılın Ağustos ayında askerlerini planlanandan evvel Afganistan’dan çekince Kabil’i kaos içinde bıraktı. Bu kaos, Türkiye’nin de bölgeye bakışı etkiledi ve yeni değerlendirmeler yapıldı. Tıpkı yılın Eylül ayında iki başkan Birleşmiş Milletler’in 76. Genel Kurulu toplantıları için New York’taydı. Erdoğan, gazetecilere Türk-Amerikan ilgilerinde sağlıklı bir sürecin işlemediğini Biden’la uygun başlamadıklarını söyledi.

Türkiye-ABD münasebetleri Biden devrine uzaklıklı başlarken, bir yandan da Türkiye,, ABD’ye 40 adet F-16 savaş uçağının alımı ve 79 adet F-16’nın modernizasyonu için talepte bulundu.Bu talebe Biden’ın olumlu cevap vermesi, havanın yumuşamasında rol oynadı.

İki önder beş ay içinde ikinci yüz yüze görüşmesini gerçekleştirirken adres Roma’ydı.

F16 KRİZİ HALA TAZE

G20 doruğu marjında buluşan Erdoğan ile Biden, münasebetleri geliştirmek için ortak düzenek kurulmasında mutabık kaldı.

ABD’nin terör örgütü YGP’ye dayanağı ve Türkiye’nin F16 talebi buluşmanın kıymetli başlıklarından oldu.

İki ülke münasebetlerinde uzun mühlet F16 pürüzü aşılamadı. Daha sonra bu bahiste olumlu gelişmeler yaşandı.

Ankara, Biden idaresine “Kongre üzerinde tartısını koymuyor” tenkitleri yöneltti, Washington idaresi “Kongre’de Türkiye’ye dönük olumsuz algının azalması için vakit kolladığı” iletilerini gönderdi.

İki başkan, Haziran 2022’ye gelindiğinde Madrid’deki NATO tepesinde bir sefer daha buluştu.

Zirve, Rusya’nın Ukrayna ataklarının gölgesinde sürerken; ikili görüşme de Türkiye’nin itirazının aşılarak İsveç ve Finlandiya’nın NATO üyeliğinin önünü açan Madrid mutabakatından bir gün sonra gerçekleşti.

Bir sonraki görüşmenin adresiyse Bali’ydi.

Finlandiya ve İsveç’in NATO’ya iştirakini mümkün kılacak protokolleri askıda tutan Ankara, F-16 talebiyle ilgili cevap bekliyordu.

Bu süreçte Erdoğan ile Biden’ın her buluşması, Türkiye’nin F-16 talebi ve İsveç’in NATO’ya üyeliği belgelerinin geniş yer tuttuğu bir çerçevede geçti.

Türkiye, evvel Mart 2023’te Finlandiya ile ilgili protokolü onayladı.

Finlandiya, birebir yılın Temmuz ayında Vilnius’taki NATO tepesine yeni üye olarak katıldı.

Ancak İsveç, Türkiye’nin itirazını sürdürmesi nedeniyle NATO’nun kapısında kaldı.

Zirve öncesi Türkiye’nin yaktığı yeşil ışık, iki önderin görüşmesine olumlu yansıdı.

Mekanizma, 2022 Nisanı’ndan 2024 Martı’na kadar yedi toplantı yaptı.

Toplantılarda varılan mutabakat çerçevesinde terörle çaba istişareleri de yine başlatıldı, istişarelerin birincisi Ankara’da gerçekleştirildi.

İlişkilerin seyrini belirleyen süreçte İsveç, Türkiye’nin onayıyla NATO ittifakına katıldı..

Ankara’nın İsveç konusunda adım atmasına eş vakitli olarak Washington’ın F-16’lar konusunda harekete geçmesi bekleniyordu.

O hususta da, Joe Biden’ın Kongre’ye mektubu,, ABD Dışişleri Bakanlığının Kongre’yi yaptığı resmi bildirim ve satışa ait kabul mektubunun imzalanmasıyla süreç tamamlandı.

Taslak tedarik takvimine nazaran Türkiye’nin yeni F-16’larından birincisini 2028 yılında teslim alması planlanıyor….

İki ülke, İsveç’in NATO üyeliği ve F-16 savaş uçaklarının satışının onaylanmasıyla bağlarda değerli bir eşiği atlarken, Ankara,, 2. dünya savaşından bu yana gerçekleşen en büyük esir takasına mesken sahipliği yaptı.

MİT ABD’YE REHİNE KRİZİNDE TAKVİYE OLDU

7 ülkeden 26 rehine, Ulusal İstihbarat Teşkilatı koordinesinde ülkelerine gönderildi.

ABD Başkanı Biden, operasyonu Beyaz Saray’dan canlı takip etti.

İki ülke alakalarının en büyük sınaması Ekim 2023’te başlayan Gazze savaşıydı. Cumhurbaşkanı Erdoğan, ABD’nin Gazze konusundaki tutumunu da eleştirdi. Erdoğan Biden’la yaptığı telefon görüşmesinde de “İsrail’i durdurmak için tarihi sorumluluğunuzu yerine getirin” daveti yaptı.

İki ülke ortasındaki ilgiler, seçimler öncesinde bu noktadaydı. Yeni Lider ile bu evraklar yine gündemede gelecek.

TRUMP SEÇİLİRSE TÜRKİYE NASIL ETKİLENİR?

Donald Trump’ın Başkanlık misyonunda ülke içerisinde getirdiği kısıtlamalar ABD’de ve dünya genelinde büyük tenkitler aldı

ABD’nin Trump öncesinde de, Afganistan ve Irak’a demokrasi götürmedeki başarısızlığı, Washington’ın Mısır’da 2013 yılında gerçekleşen askeri darbeyi desteklemesi ve Trump periyodu sonunda 6 Ocak 2020 tarihinde yaşanan ABD Kongresi baskını, ülke içerisinde giderek artan popülist ve ayrıştırıcı telaffuzlarla birlikte liberal idare modelinin kendi içerisinde yaşadığı meşruiyet krizini ortaya koymaktaydı.

Özellikle Trump’ın kürtaj, eğitim ve hudut güvenliği konusundaki siyasetlerini eleştiren Demokrat Lider adayı Harris, eski Başkan’ın 6 Ocak 2021 Kongre baskınındaki rolüne de dikkat çekmiştir. Trump’ın başkanlığı devrinde dünyada neler yaşandı ve nasıl bir siyaset izlediğini ana baylıklarıyla bakmak gerekli:

-Donald Trump idaresi, ulusal çıkarları ön planda tutarak, çok taraflı muahedeler ve milletlerarası iş birliklerini sorgulamıştır.

– Transatlantik ittifak içerisinde farklılaşan çıkarlar ve hür ticari kısıtlamaya yönelik artan yaptırımlar memleketler arası yapıdaki tek ses olma özelliğini kaybetmesine yol açmıştır.

– Sistemik ayrımcılık kapsamında, Trump idaresinin göçmenlik ve iç siyaset uygulamaları, sistematik ayrımcılığa ve insan hakları ihlallerine yol açtığı tarafında geniş çapta tenkitlere neden olmuştur.

– Amerika içerisinde “biz ve onlar” telaffuzları altında söz edilen kümeler ortasında siyahî ırk da yer almaktadır. Göçmenlik siyasetleri, bilhassa mülteci ve azınlık topluluklarına yönelik ayrımcılıkla ilişkilendirilmiştir. Bu devirde, Trump, medya ve basın organlarını sıkça amaç almış ve “sahte haber” olarak isimlendirdiği haberlerle uğraş etmiştir.

Trump’ın Başkanlığı sırasında ortaya çıkan COVID-19 pandemisi ise dünya genelinde ve ABD’de büyük bir kriz yarattı. 2019 yılında tüm dünyayı tesiri altına alan COVID-19 salgını, demokratik devletlerin başarısızlığını ortaya koyarak, sonların daha bariz hale gelmesine ve bencil davranışların daha ön plana çıkmasına yol açtı

– Donald Trump’ın Müslümanla yönelik artan aksiyonları, İslamofobinin yükselişi, ayrımcılık ve ırkçılığın yükselişinin bir sonucu olarak görüldü.

TRUMP BİRİNCİ PERİYOTTA TÜRKİYE’YE NASIL BAKTI?

Trump, Türkiye ile uygun münasebetler kurmaya çalışsa da, 4 yıllık mühlet içerisinde ülkeye yönelik artan yaptırım hareketleri ve sert telaffuzları ile dikkat çekti.Trump periyodunda Türk-Amerikan münasebetlerinin kurumsal yeri hayli zayıfladığine ait yorumlar yapıldı.

Trump’a selefi Barack Obama’dan miras kalan en değerli sıkıntılardan biri, ABD’nin “DEAŞ/IŞİD ile mücadele” mazeretiyle Suriye’de YPG/PKK terör örgütüne verilen takviye oldu.

İkili bağlarda ön plana çıkan değerli bir mevzu ise Rahip Brunson’ın tutuklanması olmuştur. Brunson davasında mahkeme, üç defa tahliye talebini reddedip 25 Temmuz 2018’de de Brunson’ın mahpus cezasını konut hapsine çevirince, devrin Lider Yardımcısı Mike Pence ve Trump, Türkiye’ye yönelik yaptırım tehdidinde bulundu. 2018’de ise, Beyaz Saray, tekrar Brunson davası nedeniyle Türkiye’ye yönelik çelik ve alüminyumda gümrük vergisinin iki katına çıkarıldığını duyurmuştu.

TRUMP İLE S-400 KRİZİ YAŞANDI

Washington ile Ankara ortasında son yılların en derin krizi, Türkiye’nin Rusya’dan S-400 hava savunma sistemlerini almasıyla başladı. Bu devirde yaşanang elişmeler ana başlıklarıyla şöyle oldu:

– NATO üyesi olan Türkiye’nin NATO üyesi olmayan bir ülke ve hatta en büyük tehdit olarak tanımlanan Rusya ile yaptığı S-400 mutabakatı, ABD tarafından büyük bir yaptırım (CAATSA) ile sonuç buldu.

– Pentagon, 17 Temmuz 2019’da Kongre’nin baskısıyla Türkiye’nin F-35 savaş uçağı programı iştirakini askıya aldığını açıkladı. Donald Trump, Türkiye’ye yönelik olumlu yaklaşımına karşın 4 yıllık misyon sürecinde, ikisi Brunson davası, ikisi S-400 alımı, biri de YPG/PKK’ya yönelik operasyonlar olmak üzere “Türkiye’ye 5 kere yaptırım uygulamış ABD Başkanı” olarak tarihe geçti.

– İkili bağlantıların geleceğine en büyük darbe ise FETÖ olayları tarafından gerçekleşmiştir. 15 Temmuz 2016 askeri darbe teşebbüsüne kadar varan faaliyetleri de iki ülke ortasındaki ilgilerde 4 yıl boyunca masaya gelen bahis oldu. Fethullah Gülen Terör Örgütü (FETÖ) kurucusunun ABD’den iadesi 7 defa istenmesine karşın olumsuz sonuçlanmıştır. Münasebetiyle, Trump’ın, Türkiye’ye yönelik olumlu yaklaşımına karşın iki ülke ortasında son yılların en derin çatlakları ve en çalkantılı alakaları Trump periyodunda meydana geldi.

BİDEN VE TÜRKİYE İLİŞKİLERİ

Demokrasi başlığı altında kıymetli teşebbüslerde bulunan ABD’nin 46. Başkanı Joe Biden, küresel problemler karşısında daha faal rol oynayan çok taraflılığı ve milletlerarası ittifakları yine canlandırma eforu içinde bulunan, NATO ve öbür memleketler arası tertiplerle iş birliğine ehemmiyet veren bir başkan olDU.

Biden idaresinin Müslüman dünyaya yaklaşımına (örneğin Trump periyodu seyahat kısıtlamalarının kaldırılması) ve İran’la nükleer mutabakata dönme konusuna daha olumlu bakması değerli gelişmeler ortasında yer almıştır.

Joe Biden ile Türkiye ortasında Trump idaresine göre daha uyumlu iş birliği ön plana çıkarken, dönemsel olarak yaşanan değerli ayrışmalarda dikkat çekmektedir. Örneğin, Biden, Ocak 2020’de New York Times editörleri ile yaptığı bir görüşme sırasında, demokratik yollarla misyondan uzaklaşması için Türk muhalefetini destekleyebileceklerini tabir etti.

– Trump idaresinde olduğu üzere Joe Biden ve takımı de Türkiye bağlarda en değerli sorun olarak Rusya Federasyonu’ndan alınan S-400 hava savunma sistemlerini görüyor. Biden periyodunda de en sıkıntı başlıklardan biri S-400 sorunu olmuştur. Türkiye’nin Rusya’dan S-400 hava savunma sistemlerini alması üzerine, ABD Türkiye’yi evvel F-35 savaş uçağı programından çıkardı ardından de CAATSA yaptırımlarını uyguladı.

KAMALA SEÇİLİRSE TÜRKİYE NASIL ETKİLENİR?

Türk-Amerikan alakaları önümüzdeki periyotta geçmişte yaşanan krizlerin giderilmesine yönelik seyir izleyebilir.

Donald Trump ve grubunun öngörülemez, tek taraflı ve birden fazla vakit ideolojik yaklaşımlarının ön plana çıkmasından ötürü, Joe Biden’ın adayı olan Kamala Harris’in koltuğa geçmesi sonucunda Türkiye ile bağlantılarında daha düzgün olacağı tarafındaki algı ön plana çıkmaktadır.

– Trump, Suriye’de, Türkiye’nin hudut ötesi operasyonuna yeşil ışık yaktı ve Türkiye’ye süreksiz bir avantaj sağladı lakin sonuçta Suriye’yi de Rusya’ya bıraktı. NATO içinde bir çatlak istemeyen Biden idaresi ile birebir görüşte yer alan Harris idaresinin varlığı Türkiye için daha kıymetli olarak görülüyor.

Sözde Ermeni Soykırımı argümanlarına yönelik politikilar, F-35’lerin satışı, S-400’ler konusunda uygulanan yaptırımlar, FETÖ’cülerin iadesi, Kıbrıs Sorunu ve beraberinde İsrail’e yönelik artan ABD dayanağı en kıymetli başlıklar ortasında yer alacak. Trump’ın Ukrayna Savaşı’nı bitirmeye yönelik artan telaffuzları Ankara’nın dikkatini çekerken, ABD’nin İsrail’e yönelik tavrı da yakından izlenecek kıymetli bir bahis olacak.